Tôn giáo/Tôn giáo trên thế giới/Khổng giáo/Kinh Thư

Kinh Thư (書經 Shū Jīng) hay còn gọi là Thượng Thư (尚書) là một bộ phận trong bộ sách Ngũ Kinh của Trung Quốc, ghi lại các truyền thuyết, biến cố về các đời vua cổ có trước Khổng Tử. Khổng Tử san định lại để các ông vua đời sau nên theo gương các minh quân như Nghiêu, Thuấn chứ đừng tàn bạo như Kiệt, Trụ.

Nội dung

Nội dung Kinh Thư chủ yếu là ghi chép lại lời nói của vua tôi thời thượng cổ (Nghiêu, Thuấn) cho đến thời nhà Hạ, nhà Thương và thời Tây Chu.

Từ khi Hán Vũ Đế bắt đầu đặt chức Ngũ kinh bác sĩ, địa vị của Kinh Thư không hề thay đổi. Quá trình biên soạn, chỉnh lý và lưu truyền của Kinh Thư cực kỳ phức tạp, trong lịch sử xuất hiện quá nhiều văn bản có bố cục, nội dung và thể chữ khác nhau, một bộ phận được các học giả trong triều đình tổ chức chỉnh lý, hiệu đính và ban hành thành bản chính thức.

Văn bản Kinh Thư ngày nay chủ yếu xuất hiện vào thời Đông Tấn, nguồn gốc của nội dung một số thiên trong văn bản này bắt đầu bị nghi ngờ từ thời Nam Tống. Đến đầu thời nhà Thanh, một số thiên trong Kinh Thư bị các học giả như Diêm Nhược Cừ xác định là giả (ngụy thư), thậm chí bị loại bỏ ra khỏi Kinh Thư.

Bố cục

Bản Kinh Thư hiện hành được chia làm 4 phần

1. Ngu thư (ghi chép về đời Nghiêu Thuấn),
2. Hạ thư (ghi chép về nhà Hạ),
3. Thương thư (ghi chép về nhà Thương)
4. Chu thư (ghi chép về nhà Chu, đến thời Tần Mục công).

Bản Kim văn thời Tây Hán chia làm 5 phần

1. Đường thư,
2. Ngu thư, Hạ thư,
3. Thương thư
4. Chu thư.

Bản Cổ văn thời Đông Hán chia làm 3 phần

1. Ngu Hạ thư,
2. Thương thư
3. Chu thư.

Bản hiện nay			Bản thời Đông Hán (Cổ văn học, thất truyền)			Bản thời Tây Hán (Kim văn học, thất truyền)					Bản hiện nay		Bản thời Đông Hán (Cổ văn học, thất truyền)		Bản thời Tây Hán (Kim văn học, thất truyền)				Bản hiện nay		Bản thời Đông Hán (Cổ văn học, thất truyền)		Bản thời Tây Hán (Kim văn học, thất truyền)
Ngu thư 虞書	1	Nghiêu điển 堯典	Ngu Hạ thư 虞夏書	1	Nghiêu điển 堯典	Đường thư 唐書	1	Nghiêu điển 堯典		Thương thư 商書	21	Duyệt mệnh thượng 說命上						Chu thư 周書	41	Lạc cáo 洛誥	23	Lạc cáo 洛誥	19	Lạc cáo 雒誥
	2	Thuấn điển 舜典									22	Duyệt mệnh trung 說命中							42	Đa sĩ 多士	24	Đa sĩ 多士	20	Đa sĩ 多士
	3	Đại Vũ mô 大禹謨									23	Duyệt mệnh hạ 說命下							43	Vô dật 無逸	25	Vô dật 無逸	21	Vô dật 毋劮
	4	Cao Dao mô 臯陶謨		2	Cao Dao mô 臯陶謨	Ngu thư 虞書	2	Cao Dao mô 咎繇謨			24	Cao Tông dung nhật 高宗肜日	9	Cao Tông dung nhật 高宗肜日	7	Cao Tông dung nhật 高宗肜日			44	Quân Thích 君奭	26	Quân Thích 君奭	22	Quân Thích 君奭
	5	Ích Tắc 益稷									25	Tây Bá kham Lê 西伯戡黎	10	Tây Bá kham Lê 西伯戡黎	8	Tây Bá kham cơ 西伯堪飢			45	Sái Trọng chi mệnh 蔡仲之命
Hạ thư 夏書	6	Vũ cống 禹貢		3	Vũ cống 禹貢	Hạ thư 夏書	3	Vũ cống 禹貢			26	Vi Tử 微子	11	Vi Tử 微子	9	Vi Tử 微子			46	Đa phương 多方	27	Đa phương 多方	23	Đa phương 多方
	7	Cam thệ 甘誓		4	Cam thệ 甘誓		4	Cam thệ 甘誓		Chu thư 周書	27	Thái thệ thượng 泰誓上	12	Thái thệ ba thiên《太誓》三篇	10	Thái thệ 大誓			47	Lập chính 立政	28	Lập chính 立政	24	Lập chính 立政
	8	Ngũ tử chi ca 五子之歌									28	Thái thệ trung 泰誓中	13						48	Chu quan 周官
	9	Dận chinh 胤征									29	Thái thệ hạ 泰誓下	14						49	Quân Trần 君陳
Thương thư 商書	10	Thang thệ 湯誓	Thương thư 商書	5	Thang thệ 湯誓	Thương thư 商書	5	Thang thệ 湯誓			30	Mục thệ 牧誓	15	Mục thệ 牧誓	11	Mục thệ 坶誓			50	Cố mệnh 顧命	29	Cố mệnh 顧命	25	Cố mệnh 顧命
	11	Trọng Hủy chi cáo 仲虺之誥									31	Vũ thành 武成							51	Khang vương chi cáo 康王之誥	30	Khang vương chi cáo 康王之誥
	12	Thang cáo 湯誥									32	Hồng phạm 洪範	16	Hồng phạm 洪範	12	Hồng phạm 鴻範			52	Tất mệnh 畢命
	13	Y huấn 伊訓									33	Lữ ngao 旅獒							53	Quân Nha 君牙
	14	Thái Giáp thượng 太甲上									34	Kim đằng 金縢	17	Kim đằng 金縢	13	Đại cáo 大誥			54	Quýnh mệnh 冏命
	15	Thái Giáp trung 太甲中									35	Đại cáo 大誥	18	Đại cáo 大誥	14	Kim đằng 金縢			55	Lã hình 呂刑	31	Bí thệ 粊誓	26	Phủ hình 甫刑
	16	Thái Giáp hạ 太甲下									36	Vi Tử chi mệnh 微子之命							56	Văn hầu chi mệnh 文侯之命	32	Lã hình 呂刑	27	Văn hầu chi mệnh 文侯之命
	17	Hàm hữu nhất đức 咸有一德									37	Khang cáo 康誥	19	Khang cáo 康誥	15	Khang cáo 康誥			57	Phí thệ 費誓	33	Văn hầu chi mệnh 文侯之命	28	Tiên thệ 鮮誓
	18	Bàn Canh thượng 盤庚上		6	Bàn Canh ba thiên《盤庚》三篇		6	Bàn Canh 般庚			38	Tửu cáo 酒誥	20	Tửu cáo 酒誥	16	Tửu cáo 酒誥			58	Tần thệ 秦誓	34	Tần thệ 秦誓	29	Tần thệ 秦誓
	19	Bàn Canh trung 盤庚中		7							39	Tử tài 梓材	21	Tử tài 梓材	17	Tử tài 梓材		Thư tự 書序	Phân tán ở đầu mỗi thiên		Tập trung ở cuối sách
	20	Bàn Canh hạ 盤庚下		8							40	Thiệu cáo 召誥	22	Thiệu cáo 召誥	18	Thiệu cáo 召誥

Tiêu đề một số thiên dùng chữ khác nhau, chủ yếu là do giả tá, tuy nhiên có trường hợp dùng sai chữ. Ví dụ như thiên thứ 57 trong bản hiện hành có tên là Phí thệ (費誓), thiên thứ 31 trong bản thời Đông Hán có tên là Bí thệ (粊誓), thiên thứ 28 trong bản thời Tây Hán có tên là Tiên thệ (鮮誓), hai chữ Tiên (鮮) và Bí (粊) có thể dùng thay cho nhau, hơn nữa còn cùng một địa danh, trong khi chữ Phí (費) không cùng địa danh, hai địa điểm này tuy gần nhau nhưng không phải là một, vì vậy tên của thiên này không nên viết thành Phí (費)

Danh sách các thiên Kinh Thư tìm thấy trong thẻ tre Thanh Hoa

STT	Tên thiên
1	Doãn chí 尹至
2	Doãn cáo 尹誥
3	Trình ngụ 程寤
4	Bảo huấn 保訓
5	Kỳ dạ 耆夜
6	Kim đằng 金縢
7	Hoàng môn 皇門
8	Tế công 祭公
9–11	Phó Duyệt chi mệnh 傅說之命 (ba thiên)
12	Mệnh huấn 命訓
13	Hậu Phụ 厚父
14	Phong Hứa chi mệnh 封許之命

Danh sách các thiên Kinh Thư có trong Thượng Thư tự nhưng đã bị thất truyền

STT	Tên thiên
1	Mịch tác 汨作
2–10	Cửu cung 九共 (9 thiên)
11	Cảo ốc 稾飫
12	Đế cáo 帝告
13	Ly ốc 釐沃
14	Thang chinh 湯征
15	Nhữ Cưu 汝鳩
16	Nhữ Phương 汝方
17	Hạ xã 夏社
18	Nghi chí 疑至
19	Thần hỗ 臣扈
20	Điển bảo 典寶
21	Minh cư 明居
22	Tứ mệnh 肆命
23	Tồ hậu 徂后
24	Ốc Đinh 沃丁
25–28	Hàm nghệ 咸乂 (4 thiên)
29	Y Trắc 伊陟
30	Nguyên mệnh 原命
31	Trọng Đinh 仲丁
32	Hà Đản Giáp 河亶甲
33	Tổ Ất 祖乙
34	Cao Tông chi huấn 高宗之訓
35	Phân khí 分器
36	Lữ Sào mệnh 旅巢命
37	Quy hòa 歸禾
38	Gia hòa 嘉禾
39	Thành Vương chính 成王政
40	Tương Bồ Cô 將蒲姑
41	Hối Túc Thận chi mệnh 賄肅慎之命
42	Bạc Cô 亳姑
43	Lã mệnh 呂命

Lịch sử

Văn bản Kinh Thư có hai loại: bản Kim văn của Phục Sinh thời Tây Hán, bao gồm 29 thiên, và bản Cổ văn thời Đông Tấn, trên có lời tựa của Khổng An Quốc, bao gồm 58 thiên. Đến đời Đường Huyền Tông niên hiệu Thiên Bảo, hai bản Kim văn và Cổ văn được nhập làm một thành bản Kinh Thư hiện nay

Cuối thời Tây Hán, bắt đầu xảy ra cuộc tranh chấp giữa 2 phái Kim văn học và Cổ văn học, kết quả phái Cổ văn học ngày một thịnh lên trong khi phái Kim văn học suy yếu dần. Tranh chấp giữa Kim văn học và Cổ văn học còn kéo dài đến cuối thời Thanh.

Kim văn Thượng Thư

"Phục Sinh thụ kinh đồ" của Vương Duy

Theo Sử ký Tư Mã Thiên, Nho lâm liệt truyện, Phục Sinh tên là Thắng, làm quan bác sĩ đời Tần. Tần Thủy Hoàng ra lệnh đốt sách chôn nho, Phục Sinh phải giấu sách Thượng Thư ở trong vách. Sang đời Hán, Phục Sinh tìm lại sách Thượng Thư nhưng mất đi vài chục thiên, chỉ còn lại 29 thiên, liền đem dạy ở Tề, Lỗ. Vua Hán Văn Đế hạ chiếu tìm người hiểu được sách Thượng Thư, chỉ có Phục Sinh hiểu được nên được vời vào triều. Nhưng do ông già quá (đã hơn 90 tuổi) không đi được nên Hán Văn Đế sai Tiều Thố đến nhà Phục Sinh để học sách Thượng Thư.

Theo lời tựa sách Cổ văn Thượng Thư của Vệ Hoằng, thì khi Tiều Thố đến nhà Phục Sinh, Phục Sinh già nói không được đúng tiếng, phải sai con gái mình dạy Tiều Thố. Vì tiếng nói khác nhau nên nhiều chỗ Tiều Thố không hiểu được, chỉ hiểu lược lấy ý rồi học thuộc lòng.

Theo lời Khổng Dĩnh Đạt thì bản Thượng Thư mà Phục Sinh truyền dạy chỉ có 28 thiên, còn thiên Thái thệ thì không phải vì nó được tìm thấy vào đời Hán Vũ Đế, sau bị các sử gia gộp chung vào thành ra 29 thiên.

Bản Kinh Thư của Phục Sinh được viết bằng kim văn, nên gọi là Kim văn Thượng Thư

Phục Sinh truyền lại lời giải thích Kinh Thư của mình cho Âu Dương Sinh (Âu Dương Hòa Bá) và Trương Sinh, Trương Sinh truyền lại cho Âu Dương Cao, Hạ Hầu Thắng (Đại Hạ Hầu) và Hạ Hầu Kiến (Tiểu Hạ Hầu), nên Kim văn Thượng Thư được truyền lại cho ba nhà. Hán Vũ Đế đặt chức Ngũ kinh bác sĩ, phong họ Âu Dương làm học quan. Đến thời Hán Tuyên Đế, sau sự kiện Thạch Cừ nghị tấu, cả ba nhà đều được phong làm học quan.

14 quan bác sĩ thời Đông Hán đều thuộc ba nhà là họ Âu Dương, Đại Hạ Hầu và Tiểu Hạ Hầu, nhưng bản Kim văn Thượng Thư của ba nhà nay đều đã thất truyền, ngày nay chỉ có thể căn cứ vào phần tàn khuyết của kinh văn khắc trên đá trong niên hiệu Hy Bình đời Hán Linh Đế để suy đoán diện mạo bản Kim văn Thượng Thư của họ Âu Dương.

Cổ văn Thượng Thư

Theo Hán thư, Nghệ văn chí, cuối thời Hán Vũ Đế, Lỗ Cung Vương sai người phá nhà cũ của Khổng Tử ở Khúc Phụ (Sơn Đông) để mở rộng cung thất, phát hiện một bản Kinh Thư được viết bằng chữ khoa đẩu, cùng với Lễ ký, Luận ngữ, Hiếu kinh khoảng vài chục thiên. Khi Lỗ Cung Vương vào nhà Khổng Tử thì nghe thấy tiếng đàn cầm đàn sắt và chuông khánh nên sợ không dám phá nữa. Khổng An Quốc là hậu duệ Khổng Tử được sách này, khảo cứu được 29 thiên.

So với bản Kim văn của Phục Sinh thì bản Cổ văn của Khổng An Quốc có thêm 16 thiên, lời văn khác nhau hơn 700 chỗ, là văn bản vô cùng quý giá thời Tiên Tần. Thời Hán Vũ Đế, hậu duệ hoặc học sinh của Khổng An Quốc dâng bản Cổ văn Thượng Thư này cho triều đình, Lưu Hướng gọi bản này là Trung cổ văn. Sử ký, Nho lâm liệt truyện nói rằng họ Khổng có một bản Cổ văn Thượng Thư, Khổng An Quốc dùng kim văn để đọc nó, tìm thấy các thiên đã mất (dật thiên) được hơn 10 thiên

Cổ văn Thượng Thư bắt đầu được lưu truyền trong dân gian, ảnh hưởng còn ít. Thời Hán Bình Đế, Lưu Hâm sau khi so sánh sự khác biệt giữa Cổ văn và Kim văn thì nghiêng hẳn về Cổ văn, kiến nghị triều đình lấy các kinh sách Cổ văn làm quốc học, dẫn đến cuộc tranh chấp giữa Cổ văn và Kim văn. Thời Đông Hán, bản Cổ văn hoàn chỉnh của Khổng An Quốc bị thất truyền, Đỗ Lâm ở Hà Tây tìm được một bản Cổ văn Thượng Thư được viết bằng sơn trên thẻ tre, cũng bao gồm 29 thiên giống như bản Kim văn Thượng Thư, nhưng không có thêm 16 thiên như trong bản của Khổng An Quốc. Cuối thời Đông Hán, các nhà kinh học như Giả Quỳ, Mã Dung và Trịnh Huyền chú thích bản viết bằng sơn trên thẻ tre này, tích cực đề xướng việc học tập bản Cổ văn này của Đỗ Lâm, số người học dần dần tăng lên, bản Đỗ Lâm dần dần chiếm ưu thế trong giới học thuật.

Ngụy Cổ văn Thượng Thư

Vào thời Hán Thành Đế, Trương Bá ở Đông Lai sửa chữa lại 29 thiên trong Kinh Thư, dựa vào Tả truyện và Thượng Thư tự biên soạn thành một bản Kinh Thư bao gồm 102 thiên, gọi là Nhất bách linh nhị thiên Thượng Thư. Sau đó bản này bị phát hiện là sách ngụy tạo, nên Trương Bá bị hạ ngục, bản Thượng Thư ngụy tạo này sau khi lưu truyền được một thời gian thì bị thất truyền.

Đến thời Tây Tấn xảy ra loạn Vĩnh Gia, thư viện hoàng gia của nhà Tấn bị hủy hoại nghiêm trọng, bản Kim văn Thượng Thư của ba phái Âu Dương Cao, Đại Hạ Hầu và Tiểu Hạ Hầu đều bị mất toàn bộ, nên kinh văn và chú sớ của bản Kim văn Thượng Thư do Phục Sinh truyền lại đều bị thất truyền, vì vậy bản Cổ văn Thượng Thư viết bằng sơn trên thẻ tre của Đỗ Lâm do Trịnh Huyền chú thích trở thành bản Kinh Thư chủ yếu lúc bấy giờ. Đến thời Tấn Nguyên Đế, Thái thú quận Dự Chương là Mai Trách dâng một bản Kinh Thư lên triều đình, bản này bao gồm 58 thiên, tự nhận là lấy từ bản Cổ văn Thượng Thư đã thất truyền của Khổng An Quốc, trong đó ngoài 33 thiên có trong Kim văn Thượng Thư và bản viết bằng sơn trên thẻ tre của Đỗ Lâm (nguyên có 29 thiên bị chia nhỏ thành 33 thiên) còn có thêm 25 thiên Cổ văn Thượng Thư, đầu sách có phần Truyện (tức là lời tựa) được cho là do Khổng An Quốc viết. Bản này về sau bị gọi là Ngụy Khổng truyện Thượng Thư.

Các học giả thời Đường rất tin tưởng bản Kinh Thư này và dùng nó làm bản chính thức, Khổng Dĩnh Đạt vâng lệnh vua biên soạn Thượng Thư chính nghĩa bao gồm 20 quyển, là một trong Ngũ kinh chính nghĩa, Thập tam kinh chú sớ, được khắc vào đá trong niên hiệu Khai Thành đời Đường Văn Tông, trở thành bản tiêu chuẩn dùng trong khoa cử, từ đó bộ Ngụy Khổng truyện Thượng Thư này hoàn toàn thay thế bản do Trịnh Huyền chú thích, có ảnh hưởng hơn 1000 năm, bản Cổ văn Thượng Thư do Trịnh Huyền chú thích hoàn toàn thất truyền.

Tuy nhiên, bắt đầu từ thời Tống, nhiều học giả như Chu Hy, Ngô Vực bắt đầu nghi ngờ tính chân thực của Ngụy Khổng truyện Thượng Thư, Ngô Vực cho rằng bản Kinh Thư của Phục Sinh quanh co trúc trắc, khó đọc khó hiểu, trong khi 25 thiên có trong Ngụy Khổng truyện Thượng Thư lại đơn giản dễ hiểu. Chu Hy cho rằng: "Trong bản Thượng Thư lấy từ vách nhà họ Khổng, các thiên như Vũ mô, Ngũ tử chi ca, Dận chinh, Thái thệ, Vũ thành, Quýnh mệnh, Vi Tử chi mệnh, Sái Trọng chi mệnh, Quân Nha đều bình thường dễ hiểu, còn lời truyền lại của Phục Sinh đều khó đọc, tại sao Phục Sinh thiên về ghi nhớ những lời khó hiểu, còn những lời dễ hiểu lại không ghi nhớ? Việc này không thể hiểu được"

Đến thời nhà Thanh, các học giả như Diêm Nhược Cừ và Huệ Đống khảo cứu rằng bản Cổ văn Thượng Thư này là giả, không phải là nguyên bản của Khổng An Quốc, Diêm Nhược Cừ cho rằng trong 16 chữ ấy thì 12 chữ đầu được lấy từ Đạo kinh do Tuân Tử dẫn lại, 4 chữ sau được lấy từ Luận ngữ. Người cùng thời là Mao Kỳ Linh biên soạn Cổ văn Thượng Thư oan từ phản bác lại quan điểm của Diêm Nhược Cừ, cho rằng: "Dùng trăm kế để bài bác, cuối cùng cũng không thể lấy lời nói càn mà giành được chân lý". Tuy vậy quan điểm của Diêm Nhược Cừ được đại đa số học giả chấp nhận, vì vậy ngày nay bản Kinh Thư này được gọi là Ngụy Khổng truyện Thượng Thư hoặc Ngụy Cổ văn Thượng Thư. Nhưng suy cho cùng bản này có phải là ngụy thư hay không, nếu là ngụy thư thì tác giả là ai, cho đến nay vẫn chưa rõ. Hiện nay một số bản Thượng Thư đã loại bỏ 25 thiên trong Ngụy Khổng truyện Thượng Thư, chỉ giữ lại 33 thiên tương ứng với 29 thiên trong Kim văn Thượng Thư.

Danh sách 25 thiên ngụy tạo trong Ngụy Cổ văn Thượng thư

STT	Tên thiên	Thuộc phần	Tính chất
1	Đại Vũ mô 大禹謨	Ngu thư 虞書	Cổ văn ngụy tạo
2	Ngũ tử chi ca 五子之歌	Hạ thư 夏書	Cổ văn ngụy tạo
3	Dận chinh 胤征	Hạ thư 夏書	Cổ văn ngụy tạo
4	Trọng Hủy chi cáo 仲虺之誥	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
5	Thang cáo 湯誥	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
6	Y huấn 伊訓	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
7	Thái Giáp thượng 太甲上	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
8	Thái Giáp trung 太甲中	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
9	Thái Giáp hạ 太甲下	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
10	Hàm hữu nhất đức 咸有一德	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
11	Duyệt mệnh thượng 說命上	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
12	Duyệt mệnh trung 說命中	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
13	Duyệt mệnh hạ 說命下	Thương thư 商書	Cổ văn ngụy tạo
14	Thái thệ thượng 泰誓上	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
15	Thái thệ trung 泰誓中	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
16	Thái thệ hạ 泰誓下	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
17	Vũ thành 武成	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
18	Lữ ngao 旅獒	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
19	Vi Tử chi mệnh 微子之命	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
20	Sái Trọng chi mệnh 蔡仲之命	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
21	Chu quan 周官	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
22	Quân Trần 君陳	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
23	Tất mệnh 畢命	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
24	Quân Nha 君牙	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo
25	Quýnh mệnh 冏命	Chu thư 周書	Cổ văn ngụy tạo